Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, progressief en gastvrij.

21 mei 2018 | 7 Sivan 5778

Parasja van de week

Parasja van de week

Parasjat Kedosjiem     Leviticus/Wajikra 19:1–20:27
Het misleiden van de blinden

De parasja Kedosjiem begint met een oproep: ‘De Eeuwige zei tegen Mosjee: 2 ‘Zeg tegen de gemeenschap van Israël: “Weest heilig, want ik, de Eeuwige, jullie God, ben heilig”’. (Waj/ Lev 19:1,2). Wat is heilig? 
Het Hebreeuwse woord voor heilig, kadosj (oorspr. ‘apart gezet') heeft diepe roots in oude tijden, waarin het erop aankwam om de godheid gunstig te stemmen in het belang van voorspoed in de economie, in de oorlog en ter voorkoming van rampen; daartoe was het noodzakelijk, dat de offers volmaakt waren, smetteloos, vlekkeloos en zonder gebreken en ook de professionele offerbrengers, de priesters, mochten geen lichamelijke en morele gebreken hebben, dit alles om aldus geschikt te zijn om in de sfeer van volmaaktheid te treden van de godheid. Want God is als het volmaakte volstrekt ‘apart gezet' van het wereldse, banale, gebrekkige, materiële, profane. Heel veel rituele voorschriften in het boek Wajikra/Leviticus ademen nog deze strekking. Ze zijn voor zover ze de tempeldienst betreffen in onbruik geraakt.
In de voorschriften van hoofdstuk 19 wordt de opdracht heilig te zijn uitgebreid naar het hele volk (kol edat benee Jisrael), naar ons allen. De vereiste volmaaktheid, die voor de priesters wordt vereist, geldt tot op grote hoogte ook hoe wij volksgenoten – mensen - met elkaar omgaan. Het betreft dan vooral voorschriften op moreel gebied, die culmineren in het gebod de naaste lief te hebben als jezelf. (1)

Wij richten ons ditmaal in het bizonder op het voorschrift in Wajikra/Leviticus 19:14, waarin geboden wordt: ‘(…) vóór een blinde mag u geen struikelblok neerleggen, maar u moet uw God vrezen. Ik ben de Eeuwige’. (2)
Gaat het letterlijk om iemand, die welbewust een struikelblok neerlegt voor een blinde met de bedoeling dat laatstgenoemde erover struikelt? Dan zou het een criminele daad zijn die door de rechter met behulp van getuigen bestraft zou kunnen en moeten worden. Maar het betreft hier een veel breder concept. Vaak behandelt de Tora een bepaald concreet geval, dat dan aanleiding geeft tot extrapolatie naar een meer algemeen principe. De uitleg van deze bepaling vat dan ook de blinde op als blinde in een bepaalde zaak of situatie, als ‘een onwetende’. De mideleeuwse geleerde Rasji tekent aan: ‘Geef iemand die “blind” is in een bepaalde zaak geen onjuist advies’. De midrasj in Sifra geeft een aantal voorbeelden.(3)
Als iemand vraagt of je dochter geschikt is voor het huwelijk met een priester (wat natuurlijk een mooi arrangement zou zijn), zeg dan niet dat ze geschikt (
kasjer) is, als ze dat niet is. Als iemand advies vraagt over wanneer het een goed moment is om af te reizen, zeg dan niet ‘vroeg in de ochtend’ als je weet dat er tegen die tijd rovers hem zullen overvallen. Zeg ook niet ‘in de middag’ als je weet dat de hitte dan fataal kan zijn. Zeg ook niet (tegen een zakelijk onwetende) ‘verkoop je veld en koop een ezel om dan zelf het veld te kopen en later dan zeggen, dat je toch een goed advies gaf.
De midrasj voegt nog toe: ‘want deze dingen zijn ingegeven aan het hart (masoer lalev) zoals geschreven staat “u moet uw God vrezen. Ik ben de Eeuwige””. Het betreft dus geen gebod, waar enige sanctie op staat, het doet een beroep op het hart, zeg maar gerust op het geweten. Vaak komt de ‘vreze Gods’ neer op een aansporing om je te openen voor een diep innerlijk weten wat goed, medemenselijk en fatsoenlijk is.
Het onderliggend euvel dat zichtbaar wordt onder deze voorbeelden uit de midrasj is het misbruik maken van de onwetendheid van iemand anders of profiteren van iets dat jij wel weet, maar de ander niet, hetzij om er voordeel uit te halen, hetzij om de ander schade te berokkenen.

Een interessante uitwerking geeft Maimonides (4) (geparafraseerd); zoals het verboden is om aan een niet-Jood oorlogstuig en gevaarlijke wapens te verkopen (wel schilden ter verdediging), zo geldt dat ook voor het verkopen van zulk tuig aan een Jood, die rover is en natuurlijk heel goed weet, wat hij doet, maar toch volgens de middeleeuwse meester aangemerkt mag worden als verblind voor het zien van de rechte weg, morele verblinding
Deze redenering van Maimonides kunnen we goed doortrekken naar de actuele discussie over ethiek in het zakenleven, een discussie die met name nu super actueel is: neem bijvoorbeeld de wapenfabrikant, de wapenhandelaar en de bankier. Vanuit bovenstaand principe kunnen zij zich niet verontschuldigen door een beroep op het feit, dat zij geen zeggenschap hebben over de beslissing over hoe en wanneer die door hen verkochte wapens of dat geleende of geïnvesteerde geld voor onrechtmatige daden van geweld worden ingezet; ze maken criminele activiteiten mogelijk en zijn medeplichtig door het helpen van moreel verblinde daders bij het voortgaan op hun schadelijke of soms zelfs catastrofale dwaalweg (5). Ik heb de indruk, dat heel (te) geleidelijk het bewustzijn over dit beginsel uit het Joods gedachtegoed in maatschappelijke en commerciële instituties veld wint. Scherper wordt onderzocht hoe pensioenfondsen beleggen. Midden in de belangstelling stond recentelijk de rol van Facebook als gelegenheid gever aan vele ‘blinden’ om allerlei kleine en grote vergrijpen te begaan.
De wijze en veeleisende ethiek van de Mussar voegt nog een aspect toe: zorg ervoor dat als het je materieel goed gaat andere mensen niet jaloers op je worden doordat jij en je familie pronkt met dure kleren of uitbundige maaltijden en laat anderen delen in je welvaart, ook dan leg je geen struikelblok voor blinden (5).

noten

(1) Meer over dit gebod in mijn boek Reizen door de Tora deel 2, p. 60 ev
(2) Met dank aan het commentaar van Nechama Leibowitz op Kedosjiem, Studies in Wayikra
, p. 173 ev
(3) Sifra kedosjiem 2:13
(4) Geciteerd uit Nechama Leibowitz, op cit
(5) Zie bijv.
Financieel Dagblad  16 juni 2016: Ruim 155 financiële instellingen hebben meer dan $28 mrd belegd in fabrikanten van verboden clusterbommen. De instituten belegden het geld tussen juni 2012 en april 2016 in zeven bedrijven, zo blijkt uit een lijvig junirapport (hier te downloaden) van de Nederlandse campagneorganisatie PAX.
(5) Uit het 15e eeuwse Orchot Tzaddikiem 14

Nieuws

Eind april kwam in Praag een 40-tal progressieve rabbijnen uit heel Europa bijeen. Lees hun missie in een 40-tal standpunten uitgedrukt (in het Engels). Lees meer >>
Nieuws over Europese Waarden en strijd tegen Anti-semitisme Lees meer >>

mei

  • <  
  •   >
z m d w d v z
 
 
1
 
2
 
3
 
4
 
5
 
6
 
7
 
8
 
9
 
10
 
11
 
12
 
13
 
14
 
15
 
16
 
17
 
18
 
19
 
20
 
21
 
22
 
23
 
24
 
25
 
26
 
27
 
28
 
29
 
30
 
31
 
 
 

tree1

tree2