Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, progressief en gastvrij.

16 september 2019 | 16 Elul 5779

Parasja van de week

Parasja van de week

Parasjat Sjoftiem     Devariem/Deuteronomium 16:18 - 21:9

Schuldig landschap

In deze parasja komen belangrijke instellingen voor de ordening van de maatschappij van de Israëlieten aan de orde: het aanstellen van rechters en beambten en onpartijdige rechtspraak, beroepsmogelijkheid en nog vele andere zaken (1). We lichten er de laatste verzen (21:1-9) uit om verder te beschouwen.

In die verzen verordent de Tora het volgende. Wanneer er in het veld buiten de stad een lijk wordt gevonden en de dader is onbekend, dan volgt er een bijzonder ritueel. De leiders van de dichtstbijzijnde stad moeten een jonge koe uitzoeken en die brengen in een maagdelijk niet voor landbouw gebruikt dal, waarin een beek stroomt. Daar moeten ze de koe de nek breken. In aanwezigheid van de priesters wassen de leiders van de stad dan hun handen boven de jonge koe en zeggen: “Onze handen hebben dit ​bloed​ niet vergoten en onze ogen hebben het niet gezien.” Wat is de betekenis van dit merkwaardige ritueel? (2)
 
Het gaat hier om een archetypische situatie: in het veld wordt een niet geïdentificeerd lichaam gevonden en de dader is spoorloos. Dit betekent een ernstige verstoring van de harmonie in de gemeenschap. We kennen dit maar al te goed, denk aan de recente moorden op Anne Faber en Nicky Verstappen. De samenleving voelt zich ontwricht.
De Tora roept middels dit ritueel op om niet passief te blijven, maar – met de sacrale middelen die toen voor de hand lagen - er alles aan te doen om de orde te herstellen. In eerste instantie moet natuurlijk de dader worden gevonden. De rationele middeleeuwse geleerde Maimonides (3) ziet het ritueel vooral in functie van de bevordering van de opsporing; de openbaarheid van het ritueel maakt, dat de misdaad overal bekend raakt, dat de gemeenschap wordt opgeschud uit eventuele onverschilligheid zodat uit het publiek wellicht informatie over de dader naar voren kan komen. We zouden nu zeggen, het politieonderzoek wordt erdoor ondersteund.

Maar dit is toch niet het hele verhaal. De midrasj legt de woorden die het bestuur van de nabije stad moet uitspreken -  “onze handen hebben dit bloed niet vergoten” - extensief uit. De voorbereiding en de uitvoering van het ritueel vereist, dat de gemeenschap zichzelf onderzoekt. De leden van het stadsbestuur moeten bij zichzelf nagaan of zij geen indirecte verantwoordelijkheid hebben, of zij niet condities hebben geschapen, die de misdaad hebben vergemakkelijkt; waren de wegen veilig en goed onderhouden, zijn doorgaande of vertrekkende reizigers voldoende bevoorraad, zijn ze een eindweegs buiten de stad begeleid?
Is de gemeenschap niet te gemakkelijk geweest voor verdachte figuren?
(4) We zouden nu in het geval van Anne Faber zeggen, waren de tbs-ers voldoende gescreend voordat ze met verlof mochten?

Als er in de gemeenschap geen concrete schuldige is aan te wijzen en de dader niet gevonden wordt (en dus ook ongestraft wegkomt), blijft er een trauma in de samenleving doorzeuren. Er blijft er een besef van gebroken harmonie hangen. Daarom is het ritueel ook te zien als een daad, die nodig werd geacht om herstel van die harmonie te bewerkstelligen. De dood van de jonge maagdelijke koe op een niet door landbouw gebruikte plaats, die dus nog in een toestand van onschuld verkeert, moest ertoe dienen om iedere mogelijke schuld van de gemeenschap, als het ware met het water van de beek, weg te wassen, met als uiteindelijk doel weer in een toestand van onschuld te komen. (5)  De gemeenschap, waar de misdaad is gepleegd, kan dan weer geheeld verder gaan.
De plek waar het lichaam is gevonden, kennelijk door geweld omgebracht, speelt in het ritueel geen rol. Dat is eigenlijk merkwaardig. Op zo’n plek, en in het algemeen in een omgeving waar onschuldigen zijn vermoord en retributie is uitgebleven, blijft een sfeer van onheil hangen, die ook om heling vraagt. Tegenwoordig branden we kaarsjes en leggen bloemen en knuffels neer op straten, pleinen en velden waar een onschuldig mens door geweld is omgekomen. We voelen haarfijn aan, dat er op zo’n plaats des onheils licht en liefde moet worden gebracht.
Ik moet denken aan het ‘schuldig landschap’, een term die schilder-dichter Armando muntte voor een lieflijk landschap, waar zich in het verleden vreselijke gebeurtenissen hebben voltrokken, in zijn geval was dat de boomrijke omgeving van het Duitse concentratiekamp Amersfoort. Er zijn vele schuldige landschappen in deze wereld, die om heling vragen.

noten

(1) Vele andere aspecten van deze parasja heb ik belicht in mijn boek REIZEN DOOR DE TORA, deel 2 en op mijn website www.robcassuto.com
(2) Voor mijn commentaar heb ik dankbaar geput uit het commentaar van Nechama Leobowitz, Studies in Devarim, p. 201 ev
(3) Maimonides, Guide fort the Perplexed, III, 40
(4) “Onze handen hebben dit ​bloed​ niet vergoten”, in het Hebreeuws staat lo jadenoe sjafcha et ha-dam, waarbij je eigenlijk ipv sjafcha, vrouwelijk enkelvoud (hand, jad, is vrouwelijk) , sjafchoe, meervoud zou verwachten. Volgens de Oude Wijzen heeft dat de volgende bedoeling: sjafcha eindigt expres met een ה, hee, een letter die vijf aanduidt, opdat we worden gewezen op de vijf zaken waarin een gastheer voor zijn gast moet voorzien: voedsel, drank, logies, hem bij zijn vertrek een eind vergezellen en proviand (Talmoed, Sota 45)
(5) Ook goed mogelijk is, dat de jonge koe als het ware plaatsvervangend voor de dader het leven moet laten. Het ritueel van de koe en haar gebroken nek is al de tijd van de Talmoed niet meer toegepast vanwege het grote aantal moordenaars. (Talmoed Sota 47a)

 

 RC sept 2019

 

 

Nieuws

Parasjat Sjoftiem Devariem/Deuteronomium 16:18 - 21:9 Schuldig landschap In deze parasja komen belangrijke instellingen voor de ordening van de maatschappij van de Israëlieten aan de orde: het aanstellen van rechters en beambten en onpartijdige rechtspraak, beroepsmogelijkheid en nog vele andere zaken (1). We lichten er de laatste verzen (21:1-9) uit om verder te beschouwen. Lees meer >>
De nieuwe 'Joods Nu' is uit met als thema Wie vindt een plek in onze kille?. Hierbij een uitgebreide versie van de bijdrage van ons lid Elco Aronstein over Over Joodse traditie(s), cultuur, religie en identiteit. Lees meer >>

juli

  • <  
  •   >
z m d w d v z
 
1
 
2
 
3
 
4
 
5
 
6
 
7
 
8
 
9
 
10
 
11
 
12
 
13
 
14
 
15
 
16
 
17
 
18
 
19
 
20
 
21
 
22
 
23
 
24
 
25
 
26
 
27
 
28
 
29
 
30
 
31