Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, progressief en gastvrij.

30 oktober 2020 | 12 Heshvan 5781

Korte inleiding in de Joodse geschriften en richtingen

Talmoed

Korte inleiding in de Joodse geschriften en richtingen

Korte inleiding in de Joodse geschriften en richtingen 

De Tora

 

Het is wonderlijk te beseffen dat een geschrift waarvan meer dan drieduizend jaar geleden de kiem is gelegd tijdens de trektocht van seminomadische stammen door een Midden-Oosterse woestijn, drie millennia lang een onuitwisbaar stempel heeft gedrukt op cultuur en beschaving. Dat geschrift is bekend onder de naam Tora (letterlijk ‘onderwijzing’), zeg de eerste vijf boeken van de Bijbel. De verhalen en de richtlijnen van Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium – samen de Tora – vormen de hoeksteen van het Jodendom, maar behoren tegelijk tot het cultureel erfgoed van een groot deel van de mensheid. Die boeken bevatten de scheppingsverhalen met Adam en Eva, Noach en de zondvloed, Abraham en zijn monotheïstisch inzicht, en de spannende verhalen van zijn kinderen en kleinkinderen. Ze vertellen over de uittocht van Abrahams talrijk geworden maar geknechte nageslacht uit Egypte en de lange zwerftocht op weg naar het beloofde land door de woestijn, waar het volk zich verbond om de daar geopenbaarde Tien Uitspraken (Geboden) samen met een geheel van rituele en morele regels op zich te nemen. Dat alles inspireert nog steeds niet alleen de Joden en de christenen (die de vijf boeken als hun geloofsgoed hebben opgenomen), maar ook seculiere kunstenaars, filosofen, musici en schrijvers. Nog steeds is de Tora het waard om te lezen en te bestuderen en is de actualiteit van de Tora aan te tonen.

De Tanach (plm zg Oude Testament)

    
De Tora maakt deel uit van wat ik maar even de Joodse Bijbel noem, het geheel van de Joodse canonieke geschriften dat ongeveer samenvalt met het christelijke Oude Testament. In het Jodendom noemt men dat geheel Tenach of Tanach. De Tora omvat de eerste vijf boeken van Tanach. Die vijf boeken hebben naast hun bekende Grieks-Latijnse namen in het Jodendom Hebreeuwse namen: Beresjiet (‘In het begin’, dat is dus Genesis), Sjemot (‘Namen’,Exodus), Wajikra (‘En Hij riep’, Leviticus), Bemidbar (‘In de woestijn’, Numeri) en Devariem (‘Woorden’, Deuteronomium). Verder bevat Tanach boeken als Jozua, Rechters, Samuël, Koningen, de profeten Jesaja en Jeremia en de andere profeten en andere Bijbelse geschriften zoals o.m. Psalmen, Kronieken, Job, Spreuken, Prediker, Ruth, Esther.

    

Veel meestal christelijke bijbelwetenschappers hebben de theorie ontwikkeld dat de Tora een soort lapwerk is van verschillende bronnen die ‘aan elkaar geflanst' zijn, wat aantoonbaar zou zijn door verschillend woordgebruik, niet-kloppende verhaalonderdelen, verschillen in stijl et cetera. De Joodse filosoof Martin Buber, ziet in de Tora een goddelijk geïnspireerde bron waar later wel andere stukken uit het volksverhalenerfgoed omheen zijn gegroeid, maar waar toch een authentieke Mozaïsche hand herkenbaar blijft.
Emmanuel Levinas, geestverwant van Buber, meent ‘dat het grote wonder van de Bijbel geenszins bestaat in de gemeenschappelijke literaire oorsprong, maar – andersom – in de ineenvloeiing van uiteenlopende literaturen naar eenzelfde wezenlijke inhoud toe. Het wonder van de ineenvloeiing is groter dan het wonder dat er maar één auteur is. Daar sluit ik me graag bij aan.

 

Misjna en Talmoed

 

Wat hieronder volgt is een heel bondig overzicht van ‘wat er na de Tora kwam’. In het Jodendom kan de geschreven Tora niet los worden gezien van wat wordt genoemd de ‘mondelinge Tora’. In de orthodoxe opvatting zijn samen met de Tora op de berg Sinaj (Sinaï) ook de uitwerking in nadere bepalingen en de belangrijkste uitleggingen van de Tora aan Mosjee (Mozes) gegeven. Deze zijn niet opgeschreven maar van generatie op generatie doorgegeven. Je zou ook kunnen zeggen dat op de berg Sinaj naast de schriftelijke Tora ook de potentialiteit is gegeven van verdere juiste uitleg en aanvulling. Toen de Romeinen de tempel in 70 van de gewone jaartelling hadden verwoest en de priesterstand zijn functie had verloren, werd het heersende taboe om de mondelinge Tora op te schrijven doorbroken. Een aantal ‘vroege’ rabbijnen (tweede eeuw) legde de enorme massa rond de Tora gegroeide leefregels en tradities betreffende het daagse leven vast in de Misjna, een omvangrijk werk dat allerlei levensgebieden bestrijkt: landbouw, gebeden, familierecht, strafrecht, sjabbat, de Joodse feesten en rituelen, voeding et cetera. De Misjna werd daarna druk bestudeerd en bediscussieerd door vele generaties rabbijnen. Die discussies van eeuwenlang – tot ongeveer het jaar 500 – zijn ook vastgelegd en heten tezamen Gemara. Misjna en Gemara vormen samen de Talmoed, in fysieke vorm een hele plank van lijvige boeken.

 

Midrasj

 

In die eerste eeuwen na het begin van de gangbare jaartelling zijn nog vele andere geschriften ontstaan die uitleg en verklaring van de regels van de Tora in de praktijk geven. Men noemt die uitleggingen en verklaringen ‘midrasj’. De midrasj waaiert uit van discussies die de Tora uitpluizen op de daaruit af te leiden leefregels tot en met teksten met anekdotes, volksverhalen en legenden die licht op de Tora werpen of deze fantasierijk opsieren. Veel midrasj is in de Talmoed opgenomen, maar enorm veel is te vinden in allerlei collecties die nog steeds bij Bijbelstudie worden geraadpleegd. Ze hebben vaak betrekking op een van de Bijbelboeken. Voor Genesis heb je bijvoorbeeld het geschrift Genesis Rabba en voor Exodus Exodus Rabba en de Mechilta. De midrasj-periode duurde tot ruim in de tiende eeuw van de gewone jaartelling. Talmoed en midrasj vormen de basis voor het zogenoemde Rabbijnse Jodendom, dat niet alleen de uitwerking van de Tora op alle levensgebieden vormgeeft en daarbij geen enkel thema schuwt, maar tegelijk ook de tijd en de omstandigheden van de omringende maatschappij en haar gangbare opvattingen weerspiegelt.

 

Commentaren

 

Vanaf de vroegste Middeleeuwen tot de moderne tijd hebben rabbijnen en andere geleerden zich beziggehouden met minutieuze uitleg van en degelijk commentaar op de Tora, voortbouwend op de geschriften van hun voorgangers en gebruikmakend van hun fenomenale kennis van het Hebreeuws. We noemen als belangrijkste middeleeuwse commentator Rabbi Sjlomo ben Jitschak (1040-1105), die zowel de Tora als de Talmoed van zijn nuchtere gezaghebbende verduidelijking heeft voorzien. Hij wordt altijd aangeduid met zijn acroniem Rasji. Nog vele bekende commentatoren spelen een rol in de wereld van de Joodse Bijbelstudie. Niet onvermeld mag blijven Rabbi Mosjee ben Maimon (vergriekst tot Maimonides) 1135-1204), de enorm invloedrijke filosoof en geleerde die het hele Joodse gedachtegoed tot dan heeft samengevat in een systematisch werk, de Misjnee Tora.

Halacha

    

Voor de gemiddelde niet-geleerde Jood zijn er codificaties van de voorschriften en leefregels op basis van de Talmoed en verwante geschriften gemaakt. Het samenstel van al die leefregels voor de Joodse leefwijze samen met de interpretaties ervan voor de praktijk heet Halacha. Een systematische en welhaast complete uiteenzetting daarvan is een omvangrijke vierdelige compilatie onder de naam Sjoelchan Aroech (‘gedekte tafel’)

Kabbala

Een speciale esoterische uitleg van de Tora heeft zich ontwikkeld in de Kabbala. Een centraal werk is de Zohar, een esoterisch Bijbelcommentaar, toegeschreven aan de tweede-eeuwse Rabbi Sjimon bar Jochai, maar waarschijnlijk in de twaalfde eeuw geschreven door Moses de Leon, die putte uit oude mystieke tradities rond deze oude wijze. In de Kabbala wordt de Tora gezien als één lange naam van de Eeuwige. De kabbalist leest uit de Tora en zijn woorden, namen en letters diepere en verborgen betekenissen, die in hun diepzinnigheid en vaak moeilijke toegankelijkheid een grote attractie uitoefenen op de volhardende spirituele zoeker. In de kabbalistische gemeenschap van het zestiende-eeuwse Tsfat (Palestina) stak Rabbi Isaac Luria de kabbala als het ware in een nieuwe jas; hij transformeerde op basis van de Zohar de kabbala tot een systeem van mystieke theologie, dat de grondslag is gebleven voor de latere Joodse mystiek. Het bekendst uit de kabbala bij een groter publiek is de zogenaamde Boom des Levens (Tree of Life, Ets Chaim) met zijn tien scheppingsprincipes, de zogenaamde sefirot.

Chassidisme

In het Oost-Europa van de achttiende eeuw kwam het chassidisch Jodendom op, een Jodendom dat minder hechtte aan geleerdheid en aan intensieve studie van Tora en Talmoed, maar zich meer richtte naar mystieke beleving, momenten van extase en vreugde, iets wat bij het arme en door pogroms geteisterde volk in Oost-Europa meer aansloeg dan het strikte wettische en studiegerichte intellectuele Jodendom dat zich vooral centreerde in Litouwen. De chassidische groeperingen van tegenwoordig, met elk hun eigen Rebbe en bijbehorende ‘klederdracht’, handhaven in hun leefwijze een strikt Jodendom en zijn thans te rekenen tot de ultraorthodoxe vleugel. Hun tradities bergen intrigerende verhalen en legendes, schatten van Joodse wijsheid, die deels onder een groter publiek bekend zijn geworden door het enthousiasme van de filosoof Martin Buber en zijn geschriften, waaronder de bekende Chassidische vertellingen.

Stromingen in de moderne tijd

 

In de negentiende eeuw, na de Franse Revolutie en als uitvloeisel van de Verlichting, splitste het aanvankelijk toch vrij ongedeelde Jodendom zich uit in een waaier van stromingen. Er ontstonden het orthodox Jodendom en het liberaal Jodendom in verschillende varianten. Veel Joden verlieten de Joodse traditie en seculiere stromingen kwamen op, zoals het zionisme. Heel kort door de bocht: de liberaalreligieuze Joden zien over het algemeen de Tora als een goddelijk geïnspireerd, door mensenhand bemiddeld boek. Ze staan meer open voor aanpassing van het oude aan nieuwe omstandigheden en staan vrijer tegenover de Halacha. De orthodox georiënteerde Joden zien de Tora als een letterlijk door God geschreven geschrift. Ze nemen de klassieke Halacha in acht en houden meer vast aan het oude als onveranderbare gegevenheid. Een meer met moderne omstandigheden rekening houdende orthodoxe stroming noemt zich ‘modern orthodox’. Daarnaast hebben we nog de Jewish Renewal beweging die meer openstaat voor invloed van andere spirituele stromingen. 

 

 
What do you want to do ?

New mail

Nieuws

De Joodse geestelijke verzorging bij de krijgsmacht bestaat 75 jaar. Lees het artikel in de Defensiekrant. Lees meer >>
parasjat Lech lecha Beresjiet/Genesis 12-18 Avraham en Hagar Als Avrahams vrouw Sara maar steeds geen kinderen krijgt stelt zij haar echtgenoot voor dat hij dan maar een kind moest proberen te krijgen bij de Egyptische slavin Hagar Lees meer >>

oktober

  • <  
  •   >
z m d w d v z
 
 
 
 
1
 
2
 
3
 
4
 
5
 
6
 
7
 
8
 
9
 
10
 
11
 
12
 
13
 
14
 
15
 
16
 
17
 
18
 
19
 
20
 
21
 
22
 
23
 
24
 
25
 
26
 
27
 
28
 
29
 
30
 
31