Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, progressief en gastvrij.

11 december 2017 | 23 Kislev 5778

Parasja van de week

Parasja van de week

Parasjat Wajesjev   Beresjiet/Genesis 37:1-40:23 
Boze broers

In de parasja Wajesjev en de volgende parasjot Mikets, Wajigasj en Wajechi volgen we Jacob en zijn zonen tot hun aankomst en vestiging in Egypte. Centraal staat de figuur van Jozef. De geschiedenis speelt zich om hém af, vanaf zijn jongelingschap, als hij – lieveling van zijn vader – door jaloerse broeders als slaaf wordt verkocht tot zijn opklimmen tot Egyptische onderkoning, die zijn door hongersnood geteisterde vader en broers in het rijke Egypte een woonplaats biedt, waarna na zijn dood het voorspel tot de Exodus een aanvang neemt. Na Jozefs verkoop als slaaf speelt zich nog een intermezzo af met Juda en zijn schoondochter Tamar, weduwe van twee zonen van Jacobs zonen, een vrouw, die verlangend naar een kind, haar schoonvader listig als hoer vermomd verleidt en een tweeling baart, waarover ik elders heb geschreven.(1)

We focussen dit keer op het begin van de parasja,
  op de broeders. We zien daar een iconisch fenomeen zich afspelen
(Beresjiet/Genesis 37:3-4 HSV) ‘ Israël  (dat is dus Jacob) had Jozef meer lief dan al zijn andere zonen, want hij was voor hem een zoon van zijn ouderdom. Ook liet hij een veelkleurig gewaad voor hem maken.  Toen zijn broers zagen dat hun vader hem meer liefhad dan al zijn broers, haatten zij hem en konden niet vriendelijk tot hem spreken'. Oudervoorkeur, zie ook Jacob en Esau. Speelt ook hier weer als thema een rol. De jaloerse broers die de hele dag in hun eenvoudige plunje het zware werk doen, voelen zich ongeliefd als ze hun jongste broer zien rondlopen met zijn veelkleurige mantel, het bewijs van opperste vaderliefde, de knaap die hen ook nog eens als een soort werkmeester controleert en allerlei praatjes over hen aan hun vader overbrengt over wat ze allemaal niet goed zouden doen. (37:2) Als toppunt vertelt dat arrogante mannetje ook nog eens over dromen die hij heeft over hoe hij de baas wordt van de hele familie, broers incluis.(37:5 ev.) .

Het is een verhaal over jaloersheid en haat. Het is eigenlijk heel invoelbaar, dat de broers deze haat hebben. Het is nooit goed als de vader één van zijn zonen voortrekt door bijvoorbeeld hem zo'n mooie mantel te geven, daar begint het proces van opklimmend ongenoegen mee. (2) 
Lange tijd gedogen de broers de situatie, maar ‘ze konden niet met hem spreken in vrede', staat er letterlijk , lo jochloe dabro le-sjalom . Rasji annoteert (3 )zoiets als: het is niet goed, dat ze dat deden, maar je moet toegeven, dat ze met hun mond niet iets anders zeiden dan ze in hun hart voelden . 
Ze hebben van hun hart geen moordkuil gemaakt. Ze potten hun gevoelens niet op, maar gaven er lucht aan. 
Wat deden ze dan wel? Hebben de broers Jozef met reden terechtgewezen, geconfronteerd met zijn arrogantie? (4) Of hebben ze hem gewoon bespot, belachelijk gemaakt, gepest, uitgemaakt voor alles wat lelijk was, uitgescholden. Misschien moeten we denken aan al die moderne boze burgers – vergeef me de generalisatie - , die de 'elite' met scheve ogen aankijken, die bevoorrechte klasse met haar mooie huizen, baantjes en auto's en die met veel mooie woorden zegt het beste voor te hebben met de gewone mensen. Tegenwoordig pot ook de meute ze zijn ongenoegen niet op en storten boze burgers hun ressentiment uit op de moderne digitale media, net as Jozefs broers kunnen ‘ze niet spreken in vrede'. 
Hoe het ook zij, met beide partijen kon het op den duur niet goed gaan. 
Jozef heeft, nog jong als hij was en naïef, de boosheid en de haat van zijn broers genegeerd of misschien niet eens goed tot zich laten doordringen. 
De broers konden geen goede oplossing voor hun haatgevoelens vinden. Toen de jongeman hen in het afgelegen grasland kwam opzoeken, met weer die prachtige kaftan aan, om hen weer eens te inspecteren ontlaadde de haat zich en besloten ze hem te doden. (5) Uiteindelijk doodden ze hem niet en – een idee van Juda – wordt hij als slaaf verkocht voor 20 zilverstukken aan een passerende handelskaravaan op weg naar Egypte . 
Wat zou er gebeurd zijn als Jozef gevoeliger was geweest voor de boosheid van zijn broers. Wat zou er gebeurd zijn, als de broers meer begrip hadden gehad voor de jeugdige overmoed van de puber Jozef en meer compassie voor Jacob en zijn speciale gevoelens voor de zoon van zijn zozeer gemiste overleden Rachel? 
We zullen het niet weten, net zomin als wij in de toekomst kunnen kijken van onze wereld, die nu zo in de greep raakt van het opgestapelde ressentiment van groepen van boze en ontevreden burgers

 

(1) Meer over Tamar en Juda  in Commentaren van Rob Cassuto op de vijf boeken van de Tora.REIZEN DOOR DE TORA, deel 1, van het Begin naar de Berg, Genesis en Exodus,  p. 85 ev
Nu verkrijgbaar bij Stichting PaRDeS, Mastix Press in de reguliere boekhandel en Bol.com.
(2 )Beresjiet Rabba 84:9: Resh Lakish, in de naam van R Elazar ben Azaria zei : je moet een van je zonen niet anders behandelen , want om de 
ketonet passim (het kleurig gewaad) dat Jacob voor Joseef maakte haatten ze hem. 
(32) Rasji ad loc 
(4) Dat is op te maken uit het commentaar op deze pagina van de Shelah (plm 1600) Shney Luchot HaBrit, Kedoshim, Torah Ohr 63 
(5) Vanuit antropologisch oogpunt gezien roepen de 12 zonen van Jacob een archetypische situatie op, die vanaf de prehistorie van de mensheid een rol speelt: de mannengroep van gelijke generatie overheerst door een oudere sterke man. Dat doet denken aan de oervader, die Freud voor ogen stond in zijn hypothese, dat ooit de ‘band of brothers’ de oervader vermoord hadden, begerig als zij waren naar zijn bevoorrechte positie van macht en beschikking over de vrouwen, waarna zij, met elkaar verbonden door schuld en afkerig voor verder geweld de eerste stappen zetten naar regels over verbod van moord en incest (zie, Sigmund Freud,Totem en Taboe, hfst III) . Ook in het Jozefverhaal zien we deze verbondenheid tussen de broeders door de gezamenlijk beraamde (net niet uitgevoerde) moord op Jozef op zoek naar opheffing van hun frustraties. Weliswaar is dit niet de expliciete moord op de vader, maar Jozef kan wel gezien worden als representant van de vader; hij was diens lievelingszoon, bekleed met de textiele macht van zijn gewaad en de uitvoerende macht om de oudere broers te controleren.
Ook de zondeboktheorie van
René Girard komt nav dit Jozefverhaal  in mij op. Deze antropoloog legt het accent op de begeerte en de virale besmettelijkheid ervan als aanstichtend moment; een lid van de groep heeft een begerenswaardig object (ruim genomen, voedsel, voorrechten, liefde van een vrouw of van de vader) , een tweede lid begeert het ook en weer een ander lid ziet dat het tweede lid ziet begeren wil het dan ook, louter omdat deze het begeert en zo komt een kettingreactie tot stand, waarbij het begeerde object er niet meer toedoet, maar wel de agressie tussen de leden van de groep tot grote hoogte stijgt en een uitweg zoekt, die zich ontlaadt op een willekeurige meestal afwijkend groepslid, later geritualiseerd in het offer, met name  in de zondebok. Bij Jozefs broeders zien we het proces in nog heel primaire staat, waarbij de ontlading zich nog op het oorspronkelijke groepslid richt

 

 

Nieuws

De LJG Gelderland organiseert al jaren lessen voor de kinderen en feesten met speciale activiteiten voor de kinderen. Over het onderwijs aan de kinderen lees meer op deze pagina. Zie de recente foto's van Poeriem 2017 onder Blik terug Lees meer >>
Naar aanleiding van de spraakmakende tentoonstelling ‘Christendom en antisemitisme’ heeft Museum Sjoel Elburg een aantal sprekers uitgenodigd om over de complexe dynamiek tussen christendom en antisemitisme te spreken. Lees meer >>

december

  • <  
  •   >
z m d w d v z
 
 
 
 
 
1
 
2
 
3
 
4
 
5
 
6
 
7
 
8
 
9
 
10
 
11
 
12
 
13
 
14
 
15
 
16
 
17
 
18
 
19
 
20
 
21
 
22
 
23
 
24
 
25
 
26
 
27
 
28
 
29
 
30
 
31
 
 
 
 
 
 
 

tree1

tree2