Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, progressief en gastvrij.

11 december 2017 | 23 Kislev 5778

Jom Kipoer

Jom Kipoer

GROOT EN KLEIN
Enige gedachten over de strekking van Grote Verzoendag

groot en klein

“ Onze diepste angst is niet dat we ontoereikend zijn. Onze diepste angst is dat we oneindig machtig zijn. Het is ons licht, niet onze duisternis waar we het allerbangst voor zijn. We vragen ons af: wie ben ik dat ik briljant, buitengewoon aantrekkelijk, getalenteerd en geweldig zou zijn. Maar waarom eigenlijk niet? Je bent toch een kind van God?
Dat je je kleiner voordoet dan je bent komt de wereld niet ten goede. Er is niets verheffends aan je kleiner voor te doen dan je bent, opdat de mensen om je heen zich vooral niet onzeker gaan voelen.”
Als woorden van Nelson Mandela gaan zij de wereld rond. Hij zou ze hebben uitgesproken bij zijn inauguratie tot president van de republiek Zuid-Afrika. In feite is de tekst van Marianne Williamson, een van de founding mothers van de z.g. Course in Miracles. Ze zijn te lezen in een van haar boeken. Of Mandela ze nu geciteerd heeft of helemaal niet gesproken doet nu niet meer ter zake. Ze zijn aan hem vastgehecht geraakt en in ieder geval op hem van toepassing en in principe ook op ons. De woorden wekken ons op, voelen aan als juist en roepen ons op het beste in ons zelf te realiseren, om als het ware over de drempel van onze angst te stappen in onze beste mogelijkheden.

In de Machzor (het gebedenboek) voor Rosh HaShana en Jom Kipoer, lezen we: “De mens zijn oorsprong is stof en zijn einde is stof. (…) Broos als breekbaar glas, hij verdort als ’t gras”.
En: “Mijn G-d zolang ik niet geschapen was, zolang ik niet gevormd was, was ik niets waard. En nu ik gevormd ben is het alsof ik niet gevormd ben, want stof ben ik in mijn leven, hoeveel temeer dan, wanneer ik gestorven zal zijn. Hier sta ik dan voor U Heer, als een voorwerp vol smart en vol schande om zijn eigen tekortkomingen”. En vele malen op Grote Verzoendag wordt in de ‘bekentenisgebeden’, de Widoej, beleden hoe wij mensen hebben gedwaald en gefaald. De gebeden brengen de bidders tot een besef van vergankelijkheid, kleinheid en nietigheid, slechts overgeleverd aan de vergevingsgezindheid van de Schepper.
Ook die woorden van de gebeden van Grote Verzoendag voelen aan als juiste oproepen, hoe zwaar ze soms zijn aangezet ook of juist daarom, als indringend en nodig aan.

Hoe is dat met elkaar te rijmen, die ‘grootheid’ van de mens en die ‘Kleinheid’?

twee woorden

Wellicht biedt Rabbi Bunam zicht op deze vraag.
Hij sprak tot zijn leerlingen: Ieder van jullie moet twee zakken hebben om naar behoefte in de ene of in de andere te kunnen tasten: in de rechter ligt het woord: “Om mijnentwille is de wereld geschapen” (Talmoed, Sanhedrin 37)) en in de linker: “Ik ben stof en as” (Genesis 18:27).

Deze twee zakken zijn voor ons beschikbaar.
Je zou ook kunnen zeggen: de mens is een wezen dat gespannen is tussen twee polen. In de ene is hij de koning van het universum; voor hém is het geschapen en hij mag het bewerken en genieten, een winnaar is hij. Maar onvermijdelijk breekt er een moment aan, dat zijn project feilbaar blijkt, barsten vertoont en schipbreuk leidt. Hij belandt bij de andere pool.
In de andere is hij klein, nietig en vergankelijk en moet hij, afgestapt van zijn troon, erkennen dat hij het niet redt. Eenzaam is hij en overgeleverd aan de genade van wat hem ver te boven gaat. De wende die dan voor hem ligt is de ommekeer, de tesjoewa, en als hij die wende maakt keert hij weer naar de andere pool en deze levenslange slingerbeweging, is dat niet een van de grondtonen van het bestaan?

twee Adams

Misschien verwant daarmee zijn de typeringen van Rabbi Joseph Dov Soloveitchik in zijn essay ‘ The Lonely Man of Faith’. Hij omschrijft daarin a.h.w. twee bestaansmodaliteiten van de mens, gebaseerd op Genesis 1 en 2: Adam de eerste (Gen. 1) en Adam de tweede (Gen. 2).
Adam de eerste is niet alleen de fysieke veroveraar van zijn natuurlijke wereld, maar ook de mens, die de natuur in gaandeweg steeds meer als het ware heeft gekoloniseerd en tot cultuur heeft gemaakt, met de ongeremde capaciteiten van zijn geest de natuurkrachten onderzoekt, deze leert kennen en bedwingen, op ingenieuze manier weet te gebruiken. De mens als steeds kundiger dokter, ingenieur, architect, natuurkundige. Wegen, bruggen, elektrische centrales, de skyline van Manhattan. (en om de hoek kijkt de vervorming hiervan tot hybris, zelfoverschatting en overmoed*)

Op het relationele vlak uit zich dit als volgt.
Adam de eerste is niet eenzaam, wel weet hij dat hij het alleen niet redt, alleen is hij hulpeloos, daarom is hij een sociaal wezen, hij werkt functioneel samen om de opdracht om de aarde te beheersen te volvoeren. De relatie van mens tot mens is die van collectieve actie, gericht op het bereiken van gezamenlijk succes.
Aldus de wereld onderzoekend en veroverend leert de mens zichzelf kennen in de vrijwel onbegrensd lijkende mogelijkheden van zijn geestelijke en creatieve capaciteiten.
Hierin ligt zijn waardigheid en glorie. In dit bewustzijn kan de psalmist zingen (psalm 8):
“Want U hebt hem maar net minder dan de engelen gemaakt en hem gekroond met eer en glans; U hebt hem heerser gemaakt over de werken van Uw handen en alles aan zijn voeten gelegd”.

In tegenstelling tot de opperste waardigheid van de glorieuze veroveraar Adam de eerste, is de situatie van Adam de tweede – die in Genesis twee de hoofdrol heeft - die van opperste nederigheid.
Adam ontdekt zijn diepste menselijke identiteit in een diep gevoeld besef van contact met het grote mysterie van het zijn, het mysterium tremendum.
Tegelijk staat hij daarmee in een intense ontologische onzekerheid. In zijn zoeken naar zin in de onmetelijke kosmos en in de blik van de medemens ervaart hij zijn unieke en existentiële eenzaamheid; onontkoombaar moet hij tot erkenning komen van zijn behoefte aan verlossing. Dit is de lading van de uitspraak: ‘het is niet goed dat de mens alleen is' en de daarop volgende zoektocht naar een metgezel.

De oplossing, de verlossing, kan echter niet bereikt worden door zoals Adam de eerste ambitieus te werken, door inspanning en uiterlijk succes. Het kan juist alleen door een nederlaag, een offer.
Wat is dit offer? De overgave, de terugtocht, gesymboliseerd in het verhaal doordat de Eeuwige Adam ‘overweldigde' met een diepe slaap. Toen pas vond Adam zijn metgezel. Toen pas was, zou je kunnen zeggen, werkelijk existentieel contact mogelijk geworden.
Dit is volgens Soloveitchik de kiem van werkelijke gemeenschap als geloofsgemeenschap. Waar de gemeenschap van Adam de eerste zuiver utilitair is en egotistisch, is de gemeenschap van Adam de tweede existentieel gekenmerkt door het offer; door overgave en het weggeven van een deel van zichzelf wordt werkelijke gezelschap gevonden.

Tot zover deze parafrase, waarmee ik de Soloveitchik hopelijk niet al teveel onrecht heb gedaan.
RC

* Net had ik dit geschreven of ik trof in een stukje van A. Soetendorp dit citaat van Spinoza uit zijn Ethica aan: ‘Nadat de mensen zich éénmaal hadden wijsgemaakt dat al wat geschiedt om hunnentwil geschiedt, moesten zij wel in alle dingen datgene het belangrijkst vinden wat voor hen het nuttigst was en al datgene voor het voortreffelijkste houden waardoor zij het aangenaamst werden aangedaan’ Hier ontbreekt juist die tegenpool!!!

-Machzor ‘Tov lehodot’, Gebeden voor Rosj Hasjanah en Jom Kipoer ten gebruike in de Liberaal-Joodse Gemeenten in Nederland, 1964
-Martin Buber, ‘Chassidische vertellingen’, Servire, 1967, p. 509
-Rabbi Joseph Dov Soloveitchik: ‘The Lonely Man of Faith’, uit: Tradition: A Journal of Orthodox Thought, 1965. later uitgegeven als boekje, Three Leaves Press, Doubleday, 2006

Meer over Jom Kipoer op Rob Cassuto's website

Nieuws

De LJG Gelderland organiseert al jaren lessen voor de kinderen en feesten met speciale activiteiten voor de kinderen. Over het onderwijs aan de kinderen lees meer op deze pagina. Zie de recente foto's van Poeriem 2017 onder Blik terug Lees meer >>
Naar aanleiding van de spraakmakende tentoonstelling ‘Christendom en antisemitisme’ heeft Museum Sjoel Elburg een aantal sprekers uitgenodigd om over de complexe dynamiek tussen christendom en antisemitisme te spreken. Lees meer >>

december

  • <  
  •   >
z m d w d v z
 
 
 
 
 
1
 
2
 
3
 
4
 
5
 
6
 
7
 
8
 
9
 
10
 
11
 
12
 
13
 
14
 
15
 
16
 
17
 
18
 
19
 
20
 
21
 
22
 
23
 
24
 
25
 
26
 
27
 
28
 
29
 
30
 
31
 
 
 
 
 
 
 

tree1

tree2